Hacciyit Sabriya ---- (sabo Te-te)
Ahmet ARITÜRK'ün Kaleminden Yazı Dizisi - 5
20. Asır'da Siirt'in Meczupları ve Dikkatleri Çeken Simaları!
HACCIYIT SABRIYA
(SABO TE-TE)
Bu yazı dizi dizisini yazmağa karar verdiğimde ve duyurusunu yaptığım 6 Eylül 2005 tarihli Gazetemizde, verdiğim isimler arasında Hacıyıt Sabriya'nın (SABO TE-TE) adı yoktu. Yazının sonunda Bu arada, değerli okuyucularımızın hatırlayacakları ve bize hatırlatacakları isimleri de bekliyoruz) diye yazmıştık. Gazetemize gelen bir okuyucumuz, 20. asırda, Siirt'in en tanınmış ismini es geçtiğimi anımsattı ve şöyle bir soru yönetti:
"Senin sünnet ve evlilik düğününde kim vardı? Def çalıp, düğünü şenlendiren kimdi? 'Imi rohi tışşıya' yı söyleyen kimdi?"
Arkadaş, bu soruları sorunca jeton düştü. Evet, gerçekten Hacıyıt Sabrıya'yı veya meşhur lâkabıyla SABO TE-TE'yi unutmuştum. Oysa, 20. asırda, Sabo Te-Te'nin girmediği hiçbir Siirtli evi yok gibi. İki gözü ama olan ve hiç evlenmeyen bu Siirtli Bayan, düğünlerin ve şenliklerin vazgeçilmez simasıydı. Kimin sünnet, düğün, hatta askere gidecek çocukları olursa, düzenlenecek şenliklerin vazgeçilmez davetlisiydi. Elinde tefi ve Arapça türküleriyle, kadınlar arasında şenliklere şenlik katardı. Doğuştan ama, ama, gönül gözü açık bu Bayanın Halk Âşıkları türünden uyarladığı Siirtçe söylenmiş ezgileri, yıllarca dilden dile dolaştı, durdu.
"Immi rohi tışşıya", "Aylele hınne", "Hıbbi alla sabiye", "Beliteye mit mara" gibi çok sayıda derlediği ve tef eşliğinde çalıp söylediği o kadar çok ezgi vardı ki. Sanki Siirt'in bir Bayan Âşık Veysel'iydi.
O zamanlar sünnet, kına, düğün, asker uğurlama gibi özel eğlence gecelerinde, kadınlar ayrı, erkekler ayrı eğlenirlerdi. Kadınların bulunduğu bölümde, SABO TE-TE elinde tefiyle söylemeğe başlar, genç kızlar ve kadınlar, O'nun söylediklerini hep bir ağızdan tekrar ederlerdi. SABO TE-TE olmayan eğlenceler eksik ve neşesizdi. Öyle ki, düğünler birbirine denk gelmesin ve SABO TE-TE'nin yokluğu hissedilmesin diye, düğün tarihleri bile, ondan alınan randevuya göre ayarlanırdı.
Geçmiş yıllarda Siirt Merkez İlçede kına geceleri Çarşamba günü gecesi, düğünler ise Perşembe günü gecesine denk getirilirdi. Aynı güne iki düğün denk gelmesin bir taraf, Sabo Tete'den mahrum kalmasın diye, gün tespiti yapılırdı.
Yani, Sabo Te'tesiz kına, düğün ve asker uğurlama törenleri düşünülmezdi. Binlerce Siirtli gençlerin düğünlerinin şenlenmesine katkısı olan ve benim kanaatime göre bir BAYAN HALK ŞÂİRESİ olarak anılması gereken Merhume Hacı Sabrıya'ya rahmetler dilerken, bu vesile ile düğünlerde söylediği ve çocukluk yıllarımdan aklımda kalan birkaç deyişini, Türkçe tercümesiyle okuyucularımıza sunuyorum:
IMMİ ROHİ TIŞŞIYA-----------ANNE GİT ONU GÖR (İSTE)
İmmi Rohi Tışşıya-----------Anne, git Onu gör (iste anlamında)
Veddeyle çit asfar----------O'na sarı kumaş götür (hediye anlamında)
İnke deme atava-------------Eğer onu vermeseler
Dektep rohi askar-----------Kendimi asker yazacağım
İmmi rohi tışşıya-----------Anne, git onu gör
Veddeyle çiteye-------------Ona hediye götür
İnke deme atava-------------Eğer Onu vermeseler
Dahrop mil mıl Veleye-------Siirt'ten kaçacağım
AYLELEL HINNE---------------BU GECE KINA GECESİ
Aylele lele-----------------Bu gece, bu gece
Aylele hınne----------------Kına gecesi, bu gece
Terkete nadım---------------Senin terkini vermem
Hatta mirine----------------Bil ki hatta ölsem de
BELİTEYE MİT MARA-----------YÜZ KADIN EL-ELE TUTUŞMUŞ
Beliteye mit mara-----------Yüz kadın el ele tutuşmuş
Ğennevlu ğennevlu-----------Onun için şarkı söylüyorlar
İlleyle iye il ğelve--------Bu gece gerdek gecesi
Kıllıbes u savlu------------Yemenisini giyinmiş
Sabo tete (haccıyıt sabriya)
Haccıyıt Sabrıya veya meşhur adıyla SABO TETE! 20. yüzyılda hemen-hemen bütün Siirtlilerin tanıdığı kadın Türkücü. Belki, bir halk Şâiri, Bayan Ozan!
Diyebilirim ki, zamanında Siirt’e girmediği türkü çığırmadığı tek bir ev yok, gibi. Ben, 1943 doğumluyum. SABO TETE RAHMETLİ, hem Sünnet edilişimde, hem Askere gidişimde, hem de düğünümde evimize davet edilmiş ve elinde tefiyle bir yandan çalmış, bir yandan türkü çığırmıştır.
SABO TETE RAHMETLİ, Siirt’teki şenliklerin vazgeçilmeziydi. Doğuştan âmâ, kısa boylu, oldukça zayıftı. Üzerinde her daim topuklarına kadar uzanan gri bir mantosu, başında eşarbı, elinde defi ile Sünnet törenlerinde, askerlere uğurlanışlar için düzenlenen etkinliklerde ve düğünlerde özellikle kına gecelerinin vazgeçilmeziydi. Bu arada, Hac görevini ifâ edecekler için de SABO TETE’NİN arkasına gönderildiği ve uğurlama şenlikleri düzenlendiği de olurdu.
O zamanlar Siirt’te ne bir düğün salonu vardı, ne caz, ne saz! Sünnetler, kına geceleri, düğünler, evlerde yapılır, kadınlar, erkekler ayrı-ayrı odalarda, hatta, bazen, komşu evlerden biri erkekler veya kadınlar için tahsis edilirdi.
Rahmetli, elindeki tefiyle çalar söyler, arkasından koro halinde düğündeki kadınların hepsi söylediklerini tekrarlardı. Kadınlarla erkeklerin eğlenceleri ayrı-ayrı olurdu. SABO TETE’NİN yeri, elbette ki kadınların yanıydı. Zaten, o zaman kadın-erkek bir arada sünnet düğünü, asker uğurlaması, kına gecesi şenlikleri düzenlenmesi hiç kimsenin düşünebileceği bir şenlik şekli değildi. Hatta, mümkün mertebe erkeklerle, kadınların okudukları türkülerin seslerinin birbirine ulaşmamasına dahi dikkat edilirdi.
SABO TETE kadın değil de erkek olsaydı, inanır mısınız ben onu Âşık Veysel’e benzetecektim. Onun da kendisine göre, SİİRTÇE MAHALLİ LİSANLA söylediği türküleri, yorumları vardı.
Rahmetli Annem, SABO TETE’nin uğuruna inanırdı. “O’nun girdiği eve, bereket girer, düğünlerine katıldığı çiftler mutlu olurlar” derdi. Bu bakımdan, bizim evlerin şenliklerinin demirbaşı gibiydi. Sünnet düğünü mü olacak, SABO TETE GELSİN. Asker mi uğurlanacak, SABO TETE ÇALSIN. Kına gecesi mi var. SABO TETE’siz olmazdı!
Rahmetli SABO TETE’NİN türküleri dört ayrı türdeydi. Bunları SÜNNET TÜRKÜLERİ, ASKERE GİDİŞ TÜRKÜLERİ, DÜĞÜN TÜRKÜLERİ VE HACCA GİDENLER İÇİN söylenen Türküler şeklinde tasnif de edebiliriz.
Rahmetlinin Siirtçe söylediği ve aklımızda kalan türkülerinden birer örneğini Türkçe karşılıklarıyla sunmağa çalışacağız:
SÜNNET DÜĞÜNLERİ İÇİN
SÜNNET EDİLECEK ÇOCUKTAN ANNESİNE
IMMİ KU CE BERBERİ(*) ANNE BERBERİM GELDİ
KUMU Fİ TAHADİRU ONU KARŞILAMAYA KALKINIZ
ABA ME İ VECCİNİ BENİ ACITMASIN DİYE
ITLEV U MENDİLU MENDİLİNİ DOLDURUNUZ(*)
ANNESİNDEN, ÇOCUĞUNA
ALLAH-U AKIN NEBİ ALLAH VE O PEYGAMBER
İ SİRU HAVLOK U DAVROK YANINDA VE ETRAFINDA OLSUNLAR
İYE SINNIT INNEBİ PEYGAMBERİN SÜNNETİDİR
IBNİ LESSİR BEZZOH OĞLUM SAKIN KORKMA
(*) Eskiden Siirt’te berberlik mesleğini icra edenler aynı zamanda
Sünnetçilik işini de yaparlardı. Türküdeki “Anne Berberim geldi”
Mısraı “Anne sünnetçim geldi” anlamındadır.
(*) “Mendilini doldurunuz” yani “Bol bahşiş veriniz” anlamındadır.
ASKER UĞURLAMALARINDA
IMMİ ROHİ TIŞŞIYA (*) ANNE GİT ONU GÖR
VEDDEYLE ÇİT ASFAR ONA SARI KUMAŞ GÖTÜR
INKE DE ME ATAVA EĞER ONU VERMEZSELER
DEKTEP ROHİ AKSAR KENDİMİ ASKERE YAZACAĞIM
IMMİ ROHİ TIŞŞIYA ANNE GİT ONU GÖR
VEDDEYLE ÇİT AHMAR ONA KIRMIZI KUMAŞ GÖTÜR
İNKE DE ME ATAVA EĞER ONU VERMESELER
DEKTEP ROHİ AKSAR KENDİMİ ASKERE YAZACAĞIM
(*) Askere gidecek delikanlı, askere gitmeden önce
annesini göndererek sevdiği kızı istemesini söylüyor.
KINA GECESİYLE İLGİLİ DEYİŞLERDEN
AY LELÊ LELÊ AH BU GECE, BU GECE
AY LELÊ HINNE KINA GECESİ BU GECE
TERKETE NADIM SENİN TERKİNİ VERMEM
HATTA MIRİNE ÖLÜNCEYE DEK YİNE
DÜĞÜNLERLE İLGİLİ DEYİŞLERDEN
BELİTEYE MİT MARA YÜZ KADIN HALAYA KALKSIN
ĞENNEVLU-ĞENNEVLU ONUN İÇİN ŞARKILAR SÖYLESİN
ARA EYNİL HESUDE O KISKANÇ GÖZLÜ KADIN VAR YA
ITIPKA TEHT SAVLU GİYDİĞİ YEMENİNİN ALTINDA EZİLSİN
