Yetkili Kullanıcı ve Diğer Kullanıcılarla İlişkiler
Sistemin en büyük sorumlusu root şifresini bilen kullanıcıdır. Yukarıda da belirtildiği gibi bu şifrenin sorumluluğu büyüktür. Sistem yöneticisi, makinadaki kullanıcıların isteklerini ve şikayetlerini yönelttikleri tek merci durumundadır. Burada karşılıklı güven sözkonusudur, bunu da sistem görevlisi herkese hissettirmelidir. root kullanıcısının, başkalarından gözünüz gibi sakladığınız e-posta ve dosyaları sizden habersiz okuduğunu öğrenseydiniz tepkiniz ne olurdu ?
root kullanıcısının sahibinin haberi olmaksızın sistem kullanıcılarına ait dosyaların yerini ve izinlerini değiştirmesi de uygun değildir. Zorda kalsanız bile, başkalarına ait hiçbir dosyayı silmeyin veya içeriğini değiştirmeyin. Belki de sıkışık bir durumdan kurtulmanın başka bir yolu vardır ?
Temel olarak zaman zaman kullanıcıları bilgilendirmek hoş bir davranış olarak karşılanır ve onların Linux'a olan ilgilerini perçinleyebilir. Örneğin /etc/motd ve /etc/issue dosyalarına periyodik olarak çekirdek değişimlerini ve eklenen uygulama programlarını haber veren birkaç satır iliştirebilirsiniz. Sistemde açılan her kullanıcı hesabına Linux Çokça Sorulan Sorular (Linux ÇSS), çeşitli UNIX belgeleri ve İnternet hakkında bilgilendirici dökümanlarının yeraldığı bir dizi e-posta da yollanabilir. Bu konuda yaratıcılığınızı konuşturun
Sistem Kuralları
Kullanıcı hesabı açmadan önce birkaç basit kuralı tanımlayıp kullanıcılardan bunlara uymalarını istemelisiniz. En basitinden birkaç kural, bir hesabın birden fazla kişi ile kullanılmaması, sistemin güvenliğini zedeleyecek crack, cops, satan gibi programların diğer kullanıcıların zararına çalıştırılmaması ve sistem kaynaklarının sorumsuzca tüketilmemesi olarak sayılabilir.
Siz, en iyisi yukarıda yeralan kuralları birkaç madde halinde yazın ve sistemdeki herkesin bu maddelere uyacağını taahhüt eden imzasını alın. Tatsız durumların çıkmaması için de önlem almayı ihmal etmeyin.
Kullanıcının Hesabının Silinmesi
Bir kullanıcıya ait hesabı silmek için /etc/passwd dosyasında bu kullanıcıya ait olan satırdaki şifre kolonunun başına * işareti koyun. Bir şifrelenmiş bir parolanın içinde * karakteri olamayacağından bu kullanıcı bir daha sisteme giremez.
Hesabı tamamen silmek için, kullanıcının ev dizinini ve e-postalarını yedekledikten sonra sistemde kullanıcıya ait olan dosyaları (/tmp altında) ve ev dizinini silin.
/etc/passwd ve /etc/group dosyasından kullanıcının isminin geçtiği satırları kaldırın.
Sistemde kullanıcıya ait olabilecek tüm dosyaları da silmeniz gerekebilir. Bunun için find kullanabilirsiniz.
$ find / -user gorkem -ls -exec rm {} \;
Bu komutu /etc/passwd dosyasından kullanıcı ismine ait olan satırı kaldırmadan önce yapmalısınız
Çekirdeğin Derlenmesi Devam
Sisteme root olarak giriş yapın ve /usr/src dizinine geçin. Linux'un kurulması aşamasında çekirdekleri de kurmuş iseniz bu dizinde 'linux' isminde ve eski çekirdeğin kaynak kodlarını kapsayan bir alt dizin göreceksiniz. Genellikle her kullanıcının yaptığı, bu dizinin ismini o an çalışan çekirdeğin sürümüne göre değiştirmektir. Çekirdek sürümünü bulmak için ise uname -r komutunu kullanabilirsiniz.
$ uname -r
2.0.23
Bu komuttan çekirdeğin 2.0.23 sürümü olduğunu anlayabiliriz.
Çekirdek kodunu içeren paketi açmadan önce /usr/src dizinine kopyalayın, ve açmadan önce bu dizinde 'linux' isimli bir dizinin olmadığına emin olun. Şimdi /usr/src içinde iken sıkıştırılmış çekirdek kodunu 'tar' komutu yardımıyla açın.
# tar -zxf linux-x.y.z.tar.gz
Komutun işletimi bitince 'linux' dizini oluşur. İlk defa derleme işlemi yapacaksanız aşağıdaki komutları sırasıyla yazın.
# cd /usr/include
# rm -rf asm linux scsi
# ln -s /usr/src/linux/include/asm-i386 asm
# ln -s /usr/src/linux/include/linux linux
# ln -s /usr/src/linux/include/scsi scsi
# cd /usr/src/linux
# make mrproper
Çekirdek Konfigürasyonu
/usr/src/linux dizini altinda iken make config yazın. Bu komut, bir konfigürasyon dosyası yaratmak amacıyla sorular sorar.
Karşınıza çıkan sorulara 'y' (evet) veya 'n' (hayır) ile cevap vermeniz gerekir. Bazı aygıt sürücülerde 'm' seçeneği de olabilir. Bunun anlamı, sistem o programı modül olarak derleyecek ve çekirdeğe dahil etmeyecek demektir. Kullanıcı derleme aşamasından sonra istediği zaman bu modülü çekirdeğe dahil edebilir, işini bitirdikten sonra da çıkarabilir.
2.0.x ve daha yukarı sürümlerde '?' tuşuna basmakla daha ayrıntılı bilgi alabilirsiniz. Aşağıda bazı konfigürasyon parametreleri verilmiştir.
Matematik işlemci emülasyonu (Kernel math emulation)
Kullandığınız makinanın işlemcisi yardımcı matematik işlemcisine sahip değilse (486SX, 386SX veya daha düşük makinalar) bu seçeneğe evet cevabını vermelisiniz.
Normal (MFM/RLL) disk ve IDE disk/cdrom desteği (Normal disk and IDE disk/cdrom support)
Hemen herkesin kullandığı PC sabit disklerinin standart olması sebebiyle bu seçenege 'y' cevabı verilebilir. Daha ileride SCSI sabit disk ve cdrom desteği de sorulacaktır. Ardından gelecek olan 'old disks-only' ve 'new IDE' sürücülerinden birini seçerken, aralarındaki farkın ilkinde tek arabirim üzerinden iki adet diski desteklemesi, diğerinde ise ikinci arabirim ile birlikte IDE/ATAPI cdrom'ları desteklemesidir.
Ağ desteği (Networking support)
Makinanız herhangi bir ağ üzerinde ise (İnternet gibi), veya İnternet'e bağlanmak için SLIP, PPP gibi programları kullanmak istiyorsanız bu bölüme 'y' cevabı vermelisiniz. Fakat, ağ üzerinde olmasanız bile her geçen gün yeni yeni uygulama programlarının ve paketlerin ağ desteğine ihtiyacı olduğunu düşünürsek (X Window gibi) bu bölüme 'y' cevabı vermeniz şart görünüyor.
En fazla 16Mb hafıza (Limit memory to low 16Mb)
Bazı hatalı 386 DMA denetleyicileri hafızanın 16Mb'tan yüksek bölümlerine ulaşamazlar. Çok nadir görülen bu durum makinanızda varsa bu seçeneği 'y' ile geçin.
System V IPC (System V IPC):
IPC (Interprocess Communication) desteği verir. Bazı Perl programları ve oyunlar (DOOM gibi) bu seçenek olmadan çalışamazlar. Bu durumda ne yaptığınızı iyi bilmiyorsanız bu seçeneğe 'y' -evet- cevabı verin.
İşlemci tipi (386, 486, Pentium, PPro):
Burada, çekirdeğinizi hangi tür makina için derliyorsanız, o makinanın tipini giriniz.
SCSI desteği (SCSI Support):
SCSI aygıtlarınız var ise bu seçenek için 'evet' deyin. Daha sonra da karşınıza gelecek SCSI aygıtlar arasından size uygun olanları alın.
Ağ kartı desteği (Network Device Support):
Ağa bağlanmak için bir kart kullanacaksanız veya SLIP, PPP bağlantıları, ya da paralel port üzerinden yapacağınız her türlü işlemler için bu seçeneği işaretleyin. Ardından ekrana gelen kart tiplerinden uygun olanlarını seçin.
Dosya sistemleri (Filesystems):
Burada, aşağıdaki dosya sistemlerinden kullanmak istediklerinizi seçebilirsiniz.
" minix: Yeni dağıtımlar , artik tarih olmaya başlayan bu dosya sistemini desteklememekte. Bazı kurtarma disketleri yaratmak için daha yaygın, fakat daha az kararlı olan ext2 dosya sistemine tercih edilirler.
" Extended file system (ext): Bu da artık kullanımı olmayan bir dosya sistemi. Desteğini ekleyip eklememek size kalmış.
" Second extended file system (ext2): Linux'un kullandığı en önemli dosya sistemi. Alınması şart.
" xiafs: Artık kullanılmıyor.
" msdos: Sabit diskinizde DOS bölümü varsa, ya da DOS disketi kullanmak istiyorsanız, alın.
" umsdos: MS-DOS dosya sistemine bazı yenilikler (uzun dosya isimleri gibi) getirilerek oluşturulan bir teknoloji. MS-DOS desteği almadıysanız buna da gerek yok.
" proc: Bu aslında gerçek bir dosya sistemi değil, çekirdek görüntüsüdür. `y' cevabını vermezseniz ileride başınız çok ağrır.
" NFS: Linux makinaniz bir ağ üzerinde kurulu iken ağ üzerindeki diğer makinaların dosya sistemlerini kullanabilmenizi sağlar.
" ISO9660: CD-ROM sürücünüzü Linux altında kullanabilmek için 'y' cevabı verin.
" OS/2 HPFS: OS/2 dosya sistemlerini okuyabilmek için 'y' cevabı verin.
" System V: Bir UN*X sürümü olan System V makinalarının dosya sistemleri üzerinde çalışabilmeyi sağlar.
Karakter aygıtlar (Character devices):
Bu bölümde yazıcı, fare ve bazı teyp yedekleme sürücüleri gibi karakter aygıtları (iletişimini karakter karakter sağlayan aygıtlar) için sürücüleri ekleyebilirsiniz.
Ses kartı (Sound Card Support):
Linux'un ses kapasitesini "duyabilmek" için bu desteği ekleyin.
Çekirdek işlemleri (Kernel Hacking):
Çekirdekten doğan hataların bulunmasını kolaylaştıran bu seçenek, programcılara yönelik.
Tüm bu işlemlerin ardından make config komutunun görevi bitmiş olur.
Temizlik
Fazla dosyaları temizlemek, gerekli olan dosyaların da yerinde olup olmadığını kontrol etmek için , sırasıyla
# make dep
# make clean
yazın. Ardından tüm nesne dosyaları ve eski sürümden arta kalan dosyalar silinecektir. Bu adımı es geçmemelisiniz.
Temizlik işleminden sonra,
# make zImage , veya
# make zdisk
yazın. Eğer bir kişisel bilgisayarda çalışıyorsanız, ilk seçenekte çekirdek derlenip /usr/src/linux/arch/i386/boot dizini altına zImage adıyla yerleştirilecektir. Buraya yerleştirilmeden önce yerden kazanmak için çekirdek sıkıştırılır. Diğer durumda ise yeni çekirdek sabit disk yerine A: disket sürücüsüne yazılır. Disket üzerine yazmanın bir avantajı, kararlı olmayan ve sistemi açmayan çekirdek ile karşılaşılması halinde, sistemi sabit disk üzerindeki eski çekirdekten açabilme imkanı bırakmasıdır.
Modüller (Yüklenebilir Çekirdek Parçaları)
Linux işletim sistemi çekirdeğinin boyu genellikle 400-600Kb arasındadır. Hantal çekirdeklerde bu sayı 800Kb'lara kadar çıkabilir. Çekirdeğin boyunun büyümesi, sistemin performansını olumsuz yönde etkiler. Özellikle bilgisiz kullanıcıların gerekli gereksiz tüm desteği çekirdeğe yüklemesi sıkça görülür. Bunun önüne geçmek de deneyim ister.
Linux'a özgü özelliklerden birisi modüllerdir (yüklenebilir çekirdek parçaları). Modüller sayesinde nadiren gerekli duyulan bir çekirdek parçası sadece gerektiği zaman çekirdeğe eklenir. Örneğin Java programlarını her zaman çalıştırmak istemiyorsanız, bu desteği modül olarak derleyip bir kenara koyarsınız. Ne zaman bir Java programı çalıştırılacaksa bu modül hafızaya yüklenecektir.
Bir modül, çekirdeğin derleme aşamasında `M' parametresiyle tanımlanır. Her desteğin modülü henüz geliştirilmemiş olmasına rağmen bu sayı gün geçtikçe artmaktadır. İlginizi çekebilecek modüller arasında disket desteği, yazıcı desteği, minix dosya sistemi desteği veya SCSI aygıt sürücü desteği sayılabilir.
Bir modülü derledikten sonra modüle ait dosya /lib/modules dizini altında yeralır. Burada istenilen bir modül
# insmod modul-ismi
komutuyla çekirdeğe eklenir. Modülü hafızadan çıkarmak için
# rmmod modul-ismi
yazın. Hafızadaki modüllerin bir listesini görebilmek için de lsmod komutu kullanılabilir.
kerneld komutu, arkaplanda çalışarak gerekli olan modülleri anında yükler. Bu sayede çekirdeğe eklemek için insmod komutuna gerek kalmaz. Ayrıca belirli bir süre içinde kullanılmayan modülleri de çekirdekten atar.
Yeni Yazılımların Yüklenmesi
Linux işletim sistemi, benzerlerine nazaran çok büyük bir hızla genişliyor. Her an yeni bir program, yeni bir yazılım piyasaya çıkıyor ve bunları takip etmek de gittikçe zorlaşıyor. Bir ftp adresini kontrol ettikten iki gün sonra tekrar bakıyorsunuz ki üç-beş yeni yazılım gelivermiş.
Tabi ki her an her programı makinanıza indirip açmak zorunda değilsiniz. Buna ne zamanınız, ne de sabit diskiniz yeter (Linux'un sunsite arşivi 20GB'tan fazla yer kaplıyor!). Öyleyse tespih çeker gibi program indirmek veya varolan yazılımları güncellemek komik olur. Sadece gereken zamanda gereken dosyaları makinanıza kurmalı veya güncellemelisiniz.
Bu işlem çekirdek için de geçerlidir. Bazı çekirdek fanatikleri çekirdeği çıktığı anda makinalarına indirir ve derlerler. Linux'a çok önemli bir fonksiyon kazandırmayacaksa her an çekirdek derlemek hem zaman kaybı olur, hem de derleme esnasında sistemi yavaşlatarak diğer kullanıcıları kızdırır.
Kurmak istediğiniz ve ftp adresinden bulup getirilen dosya çok büyük ihtimalle tar ve gzip ile arşivlenip sıkıştırılmıştır. Bu dosyanın sonu genellikle tar.gz, tgz veya tar.Z ile biter. Dosya kaynak koduyla veya çalıştırılabilir program olarak dağıtılıyor olabilir . Her iki durumda da yapılacak işlemler birbirine benzer.
Öncelikle yazılımın açıldığı zaman hangi dizine kendini yerleştireceğine bakmak gerekir. Bunu tar komutunun -t seçeneği ile kontrol edin. compress ve gzip ile sıkıştırılmış dosyalar için,
# tar -ztvf dosya.tar.gz
komutu kullanılabilir. Çok nadir durumlarda dosya, kendine ait bir dizin yaratmaz, onlarca programı ve konfigürasyon dosyasını bulunduğunuz dizine yazar. Karmaşıklık yaratan bu durumdan ancak arşivi ayrı bir dizin altında açmakla kurtulabilirsiniz.
Linux'çular yeni bir yazılımı denemek istediklerinde arşivi genellikle /usr/src veya /usr/local/src dizini altına kopyalarlar ve burada açarak biraz sonra anlatılacak konfigürasyon işlemini uygularlar. Derleme gerektirmeyen bazı programların ise doğrudan kök dizinde açılmaları gerekebilir. Bu programlar açıldıkları anda çalışmaya hazırdırlar.
/usr/src veya /usr/local/src dizini altına dosyayı açtıktan sonra bol miktarda dosya ve dizinle karşılaşabilirsiniz. Buna en iyi örnek Linux çekirdeğidir. Burada yeralan bazı anahtar dosyalar yazılımın kurulması için hayati önem arzeder.
Öncelikle README, README.linux ve varsa INSTALL dosyalarının gözden geçirilmesi gerekir. Bunlar sırayla bir kullanıcı olarak dosyaları nasıl kuracağınızı ayrıntılarıyla söyler. Kurma aşamasında dikkat edilecek dosyalardan ilki Makefile veya makefile dosyasıdır. Bu dosyanın içinde (nadiren) küçük birkaç değişiklik yapmak gerekebilir. Diğer kontol edilmesi gereken dosya ise varsa config.h dosyasıdır. Bunu da sistem gereksinimize göre değiştirmelisiniz.
Bazen başta derleyici olmak üzere sistemdeki yazılımı baştan aşağı kontrol eden programlar olabilir (configure gibi). Bunların da komut satırından çalıştırılmaları gerekir.
Varsa Makefile dosyasına göre yazılımı kurmak için make komutunu kullanın. make komutu kuruluma make all, make install gibi bazı parametreler alabilir. make all, halihazırda yeralan tüm yazılımları kurarken make install, bu yazılımı konfigürasyon dosyalarının gösterdiği dizinlere yerleştirirler.
Çoğu büyük paketler, man dosyalarıyla birlikte gelirler. Bunları da diğer man dosyalarının yanına (/usr/man) koymak için ayrı bir make install.man türü komut kullanmak gerekebilir.
Her durumda, mutlaka README dosyasını okuyun. Biraz sıkıcı gelse de sizi zaman kaybından kurtaracaktır.
Slackware dağıtımını kullanıyorsanız, yüklenmiş yazılımları silmek için 2 yolunuz var. Birincisi, root olarak sisteme girip, istemediğiniz programları tek tek komut satırından silebilirsiniz. Ama bu size önerebileceğimiz bir yol değil ve çok fazla sakıncası var. Örneğin, programı silip, ona olan bağlantıları unutabilirsiniz. Ya da tam tersi olabilir. İkinci yol ve en geçerlisi, Slackware dağıtımı ile gelen pkgtool programı kullanmanız. pkgtool seçenekleri arasındaki remove package işinize yarayacaktır.
Sistem Açılış Dosyaları(devam)
# Default runlevel.
id:3:initdefault:
# System initialization (runs when system boots).
si:S:sysinit:/etc/rc.d/rc.S
# Script to run when going single user (runlevel 1).
su:1S:wait:/etc/rc.d/rc.K
# Script to run when going multi user.
rc:23456:wait:/etc/rc.d/rc.M
# What to do at the "Three Finger Salute".
ca::ctrlaltdel:/sbin/shutdown -t5 -rfn now
# Runlevel 0 halts the system.
l0:0:wait:/etc/rc.d/rc.0
# Runlevel 6 reboots the system.
l6:6:wait:/etc/rc.d/rc.6
# What to do when power fails (shutdown to single user).
pfwerfail:/sbin/shutdown -f +5 "THE POWER IS FAILING"
# If power is back before shutdown, cancel the running shutdown.
pg:0123456owerokwait:/sbin/shutdown -c "THE POWER IS BACK"
# If power comes back in single user mode, return to multi user mode.
ps:Sowerokwait:/sbin/init 5
c1:1235:respawn:/sbin/agetty 38400 tty1 linux
c2:1235:respawn:/sbin/agetty 38400 tty2 linux
c3:1235:respawn:/sbin/agetty 38400 tty3 linux
c4:1235:respawn:/sbin/agetty 38400 tty4 linux
c5:1235:respawn:/sbin/agetty 38400 tty5 linux
c6:12345:respawn:/sbin/agetty 38400 tty6 linux
# Serial lines
#s1:12345:respawn:/sbin/agetty 19200 ttyS0 vt100
#s2:12345:respawn:/sbin/agetty 19200 ttyS1 vt100
# Dialup lines
#d1:12345:respawn:/sbin/agetty -mt60 38400,19200,9600,2400,1200 ttyS0 vt100
#d2:12345:respawn:/sbin/agetty -mt60 38400,19200,9600,2400,1200 ttyS1 vt100
x1:4:wait:/etc/rc.d/rc.4
Bir Linux makinasının birkaç tane çalışma düzeni vardır. Bunlardan birkaçı 3 (çok kullanıcılı konum), 1 (tek kullanıcılı konum) ve 4 (X Window konumu)'tür. Her konum, bir sayı veya bu sayılara karşılık gelen tek harften oluşur. Bir konum altında çalışırken diğerine geçebilmek için init veya telinit komutu kullanılır.
/etc/inittab'da yeralan dosya isimleri değiştirilebilir veya kullanıcının isteği doğrultusunda her çalışma modu için farklı dosyalar çalıştırilabilir.
# init 1
Switching to runlevel 1
Sending all processes the TERM signal
Waiting for processes to terminate........
Turning off quota..
Single user mode.
init komutundan sonra açmak istediğiniz çalışma düzenine ait olan sayıyı yazabilirsiniz. Örneğin init 0 komutu sistemi kapatacaktır. Yukarıdaki komut çalıştıktan sonra /etc/inittab dosyasında bu konuma ait olan /etc/rc.d/rc.K dosyası çalıştırılır. Bu dosya çalıştıktan sonra dışarıdan yapılan bağlantılara izin verilmez.
/etc/inittab dosyasında yapılacak her değişikliğin ardından
# init q
komutunu vererek init programının inittab dosyasını tekrar okuyup değişikliklerden haberdar olmmasını sağlamalısınız. O an sistemin hangi konumda çalıştığını bulabilmek için runlevel komutunu kullanın :
$ runlevel
N 3
Sistem, yukarıdaki bilgilere göre 3 numaralı konumda (çok kullanıcılı konum) çalışıyor.
/etc/rc.d/* Dosyaları
İşte sistemin kalbinin attığı yer. Ne yaparsanız yapın ama bu dosyaları gözünüz gibi koruyun. Sistem açılırken arkaplanda çalışmaya başlayan programlar burada yazılıdır. Tüm bu dosyalar Slackware dağıtımına özgüdür.
rc.0
Bu dosya, 0 (halt) çalışma düzenine geçerken okunur. Sistemin shutdown veya halt komutları ile kapatılmak istenirse bu program çalıştırılır. Önce sistemdeki tüm süreçler öldürülür, ardından sistemin kapandığını belirten bazı satırları kayıt dosyalarına atar. Tüm dosya sistemlerini umount işleminden geçirdikten sonra da sistemi dondurur.
rc.K
Bu dosya, init tarafından 1 numaralı çalışma düzenine (tek kullanıcılı konum) geçilirken çalıştırılır. Tüm süreçler öldürülür ve sistem sadece konsoldan giriş yapılacak şekilde tekrar açılır.
rc.cdrom
Bu dosya, bulduğu CDROM sürücüsünü /cdrom dizini altına mount yardımıyla ekler.
rc.local
Çok kullanıcılı açılış anında çalıştırılan bu dosyaya istediğiniz programları ekleyebilirsiniz.
rc.4
4 numaralı çalışma düzenine geçilirken bu dosya çağırılır. Tüm sanal konsollara vt100 terminalleri yerine grafik tabanlı bir program kullanılarak girilir.
rc.M
init tarafından çok kullanıcılı konuma geçmek için kullanılır.
rc.S
Sistem açılırken bu dosya mutlaka çalıştırılır. Takas alanı açılır, dosya sisteminde hata olması halinde bunu gidermeye çalışır. Bazı kontrollerden sonra kontrolü diğer rc programlarına bırakır.
Linux Dosya Sistemi Yapısı
Bu bölümde Linux'un kullandığı dosya sistemi hakkında bilgi verilecektir. Dosya sistemini oluşturan dizinler, kapsadıkları dosyalar ve bunların Linux işletim sistemindeki görevleri de kısaca belirtilecektir.
Bir işletim sisteminin dosya sisteminin performansı, hızı ve buna benzer çeşitli özellikleri sistemin verimli ve kararlı çalışması üzerinde doğrudan etkisi vardır. Linux dizin yapısının geliştirilmesinde FSSTND (file system standard) grubunun çalışmalarının payı çok büyük oldu. Programcılardan oluşan grup, standartların belirlenmesinde ve uygulama aşamasında Linux ile ilgilenenlere yardım etti. 1993 yılında Olaf Kirsh, Linux haber grubuna yazdığı bir e-postasında Linux dosya sistemi üzerindeki çalışmaların tamamlandığını haber verdi.
Linux dizin yapısında bazı dizinlerin işlevi birbiriyle aynıdır. Bu durum, özellikle birbirini takip eden iki Linux sürümünde belirginleşir. Örnek olarak bir dağıtımda /usr/bin dizini altında yeralan dosya, diğer sürümde /bin altına yerleştirilebiyor.
Dosya sistemleri ve dizinler paylaşımlı olarak da kullanılabilir. Birden fazla kişisel bilgisayarın bağlandığı ağda, disk alanından yer kazanmak için bir makina sunucu (ana makina) olarak tayin edilir. Ağ üzerindeki diğer makinalar da sunucu üzerindeki diski paylaşır. Buna örnek olarak kullanıcı ev dizinlerinin yeraldığı /home, çalıştırılabilir dosyaların bulunduğu /usr, e-posta ve haber grubu bilgilerinin bulunduğu /var/spool/mail ve /var/spool/news dizinleri verilebilir.
Kök dizini, kendisine bağlı diğer tüm dizinleri de içerdiğinden, Linux dosya sisteminde önemli bir yere sahiptir. Linux açılırken önce kök dizini /etc/fstab dosyasına uygun şekilde bağlanır. Diğer dosya sistemlerinin onarımı ve kontrolü için gerekli olan fsck programları, bu dizinde bulunmalıdır. Benzer şekilde yedekleme için gerekli olan tar, zip, compress gibi arşiv programlarına da kök dizin altından erişilebilmeli, açılış esnasında hafızaya yüklenen çekirdek de kök dizininde yeralmalıdır.
Bir programı yerine koymadan önce bazı "dengelerin" gözönünde tutulmasında yarar vardır. Programlanan her yazılımı kök dizinine koyarsanız, bir süre sonra bu dosya sisteminin şiştiğini görürsünüz. Kök dizinini başlangıçta küçük (20-30Mb kadar) tutmak, geliştirilen programları daha önceden belirlenen başka bir dosya sistemi altına koymak akıllıca olur. Bu yol, ağ üzerinden genellikle paylaşımı mümkün olmayan kök dizininin her makinadaki sabit diskte mümkün olan en az yer işgal etmesini sağlar.
Sistemdeki önemli dizinlere göz atarsak,
/bin :
Sistemin açılışı ve kontrolü için gerekli komutlar. Hem kullanıcıların, hem de sistem görevlisinin kullanabileceği dosyalar (kök dizinde ise fazla şişmemesi koşuluyla) buraya atılabilir. Sadece root kullanıcının ihtiyaç duyacağı init, getty, updatedb gibi programlar /sbin veya /usr/sbin'de durabilir. Bu dizinde bulunan dosyalara örnek olarak cat, chgrp, chown, date, dd, df, ln, mkdir, mount, ps, rm, sh, su, sync ve umount verilebilir.
/dev :
G/Ç dosyaları. Linux çekirdeğinde desteklenen her aygıta ait dosya /dev dizini altında bulunur. Kurulum anında bu dosyalar yerine yerleştirilir, bu dosyaların silinmesi durumunda /dev/MAKEDEV ile tekrar yaratılabilirler.
/etc :
Sistem konfigürasyon dosyaları. Bu dizinde çalıştırılabilir dosyalar bulunmamalıdır.
" skel : Buradaki dosyalar, kullanıcı hesabı açıldığında kullanıcının ev dizinine kopyalanır.
" rc.d : Bu dizinin içinde, init sürecinin başvurduğu konfigürasyon dosyaları vardır. Bunlara "rc dosysları" da denir.
" passwd : Kullanıcı veritabanı
" fstab : Linux'un açılışı esnasında bindirilecek dosya sistemleri burada listelenir.
" group : passwd'e benzer şekilde kullanıcıların gruplarını tutar.
" inittab : init daemon için konfigürasyon dosyası
" motd : Kullanıcı sisteme girdikten sonra ekranına basılması istenen mesaj burada tutulur.
" profile : Kullanıcı sisteme girdiği zaman çalıştırılan dosya (csh ve sh türevi kabuklar için)
" shells : Sistemde kullanılabilecek kabuk isimleri burada tutulur.
" login.access : login komutu için konfigürasyon dosyası. Sisteme girişi kullanıcı bazında sınırlamak için kullanılir.
/home :
Kullanıcılara ayrılmış dizin. Başka şekilde ayarlanmamış ise, açılan her hesaba ait kullanıcı, burayı kullanır. Büyük sistemlerde, bu kısım alt parçalara ayrılabilir (/home/ftpadm , /home/ogrenci gibi)
/lib :
Kütüphane dosyaları.
/mnt :
Geçici mount edilen dosya sistemleri. Sadece bu iş için kullanıldığından sistem görevlisine zaman kazandırır.
/proc :
Süreç kontrollerini ve diğer sistem bilgilerini tutan dosya sistemi. Bu dosya sistemi aslında disk üzerinde yer kaplamaz, tüm dosyalar çekirdeğin bir uzantısı sayılabilir.
" cpuinfo : işlemci modeli, tipi ve performansını bildirir.
" devices : Halihazırda çalışan çekirdek içinde desteği bulunan aygıt sürücülerini listeler.
" dma : Hangi dma kanallarının kullanıldığını belirtir.
" filesystems : Halihazırda çalışan çekirdek içinde desteği bulunan dosya sistemlerini listeler.
" interrupts : Hangi kesintilerin kullanımda olduğunu söyler.
" iports : Halen hangi giriş/çıkış iskelelerinin kullanıldığını belirtir.
" kcore : Sistem hafızasının görüntüsü
/root :
Sistem görevlisinin ev dizini. Mümkünse bu dizini sistemdeki diğer kullanıcıların görmeyeceği şekilde ayarlayın.
/sbin :
Hayati sistem komutları. Bir zamanlar bu dosyalar /etc dizini altında yeralıyorlardı. Sadece sistem görevlisinin ihtiyacı olan komutlar, /sbin veya /usr/sbin içinde bulunur.
/tmp :
Geçici dosyaların koyulduğu dizin. Belirli zaman aralıklarında temizlenmelidir.
/usr :
Diğer önemli sistem dosyalarını tutar. Bu bölüm genelde en kalabalık dizindir, zira yeni kurulan tüm programlar buraya konulur.
" X11R6: X Window sistemi bilgileri tutulur.
" doc: Belge ve dökümanlar, genellikle HOWTO ve FAQ dosyaları.
" lib: Bazı kütüphaneler
" man: Man dosyaları
" src: Bazı kaynak dosyaları ve linux çekirdeğini oluşturan kodları (/usr/src/linux) içeren dizin.
" sbin : Kök dosya sisteminde yeralması gerekmeyen çalıştırılabilir sistem görevlisi dosyaları
" /var : Sürekli değişen sistem bilgileri burada tutulur. İstisnalar dışında diğer makinalarla paylaştırılmaz.
" adm: Sistem yönetimini ilgilendiren kayıtlar
" preserve : Sistemin göçmesinden sonra zarar görmesi mümkün dosyaların kaydedildiği yer.
" spool : Sonra işlenecek olan veriler buraya atılır (e-posta gibi)
Eğer sistem yöneticisi iseniz düzenli olarak dosya ve dizin yapısını kontrol etmelisiniz. Örneğinn /tmp dizini normal kullanıcıların kullanımına açık olduğu için çok kısa bir sürede dolabilir. Burayı periyodik olarak silmek için find komutu işe yarayabilir :
# find /tmp -atime +7 -exec rm -rf {} \;
Yukarıdaki komut, tmp dizini altında yeralan tüm dosyaları kontrol edecek ve 7 günden daha eski dosyaları silecektir. Benzer şekilde, kullanıcıların dosyalarının yer aldığı /home dizini de çok kısa bir sürede dolmaya mahkumdur. Sistemde ne kadar büyük sabit disk olursa olsun bir gün gelecek burası dolacaktır. Periyodik olarak buraya da göz gezdirmek gerekir. Aşağıda yeralan kısa program, /home dizininde yeralan kullanıcı dizinlerideki disk kullanımını büyükten küçüğe doğru disk isimli dosyaya yollayacaktır. Bu dosyanın incelenmesiyle hangi kullanıcıları "cezalandıracağınızı" görebilirsiniz
# du -skx /home/* | sort -rn > disk
du (disk usage), sistem kullanıcılarının sıkça başvurduğu bir komuttur. Kullanılabilecek parametreler için du(1) man sayfasına bakın.
UNIX, (ve dolayısıyla Linux) iki tip aygıt tanır. Bunlardan ilki karakter aygıtları, başka bir deyişle veri alışverişini bayt bazında yapan cihazlar, diğeri de blok aygıtları, yani veri alışverişini blok cinsinden yapan cihazlardır. Karakter aygıtlarına örnek olarak seri bağlanan cihazlar ve teypler, disk aygıtlarına örnek olarak da diskler verilebilir. Bu cihazlardan bir bilgi yazılıp okunduğunda dosya sistemi altında bunları tanımlayan dosyalar (/dev/*) kullanılmış olur. Örnek olarak bir yazıcıya bilgi göndermek için,
$ cat dosya > /dev/lp1
komutunu kullanabilirsiniz. Dosya, yazıcının anlayabileceği bir yapıda olmalıdır (örneğin düz metin).
Her aygıt, bir dosya olarak dosya sisteminde kendine yer bulduğuna göre hangi aygıt dosyalarının bulunduğunu görmek mümkün olabilir.
$ ls -l /dev/cua0
crw-rw-rw- 1 root uucp 5, 64 Nov 30 1993 /dev/cua0
İlk kolondaki ilk karakter (c), bu dosyanın bir karakter aygıtına ait olduğunu belirtiyor. Normal dosyalar için buradaki karakter '-' olmalıydı. Benzer şekilde blok aygıtlar için ise 'b' kullanılr.
Aygıt sürücü desteği çekirdekte olmasa bile /dev dizini altında genellikle tüm aygıt dosyaları bulunur. Bu demektir ki /dev/sda dosyasına sahip olduğunuz halde bir SCSI sabit diski sistemde takılı olmayabilir. Tüm aygıt sürücülerinin bulunması, programların kurulumunu ve yeni donanımın eklenmesini kolaylaştırır.
Konsolda Türkçe Yazmak(devam)
Bu satırı veya F1'den itibaren seçeceğimiz bir fonksiyon tuşu ismini istediğimiz şekilde değiştirebiliriz. Yanlız dikkat etmemiz gereken bir husus, bu tuşun başka uygulamalar tarafından kullanılabiliyor olmasıdır. Örnek olarak F61 ve karşılık gelen dizi değeri dosyada yeralmıyor. Dosyaya küçük bir ekleme yapalım:
string F61 = "shutdown -c\n"
Dosyayı farklı bir isimde (örneğin bas.map) kaydedip çıkın. Yeni klavye dağılımını denemek için
# loadkeys bas.map
komutunu kullanın. Artık yeni klavye standardı sisteme yerleşmiştir. Sistemin çalıştığına emin olmak için Shift-Control-F1 tuşuna basın. shutdown -c komutu işletilmelidir.
Artık Türkçe yazabilmeye geldik. Bunun için standart dışı klavyeden gelen bir Türkçe karakteri ekranda gösterebilmek amacıyla bir font dosyası oluşturmamız gerekecek. Linux altında bu dosyalar /usr/lib/kbd/consolefonts dizini altında yeralıyor.
Linux'ta standart dışı bir font yüklemek için setfont komutu kullanılır. Türkçe fontları, Linux Kullanıcıları Grubu ftp arşivinden temin edebilir veya iso09 ön adlı herhangi bir fontu kullanabilirsiniz. Aşağıdaki komut, 8 piksel eni, 16 piksel boyu olan Türkçe font yükleyecektir.
setfont tr8x16.map
Türkce klavye düzenlerini içeren dosyaları ftp ile yine aynı adresten alabilirsiniz. Burada tr.map ve trq.map adlı iki dosya bulacaksınız. Bunlardan tr.map, normal klavye düzeninin yanında `alt' tuşları ile "c, g, i, s, o, u" tuşlarına basıldığında karşılık gelen özel Türkçe karakterler görüntülenir. trq.map yaygın olarak kullanılmakta olan Q-Türkçe klavye düzenini içerir.
Bash kabuğu altında Türkçe yazabilmek için aşağıdaki üç komutu .inputrc dosyanıza eklemeniz gerekir.
set meta-flag on
set output-meta on
set convert-meta off
less komutununu Türkçe karakterleri göstermesi için de aşağıdaki gibi LESSCHARSET değişkenini latin5 yapmak gerekiyor.
LESSCHARSET=latin5
loadkeys ve setfont komutlarını sistem açılırken aktif olmaları için bunları /etc/rc.d/rc.local dosyasına yerleştirebilirsiniz. Fontu ve klavye düzenini ayarladıktan sonra sistemde çıkın ve tekrar girin.
Artık Türkçe yazabilirsiniz.
Belirli Zamanlarda Komut İşletilmesi
crontab dosyası yardımıyla sistem üzerinde olmadığınız zamanlarda Linux'tan bazı belirli işleri yapmasını istemek mümkündür. Örneğin gereksiz trafik sıkışıklığı yaratamak için akşam geç saatlerde sistemi yedeklemek için evden İnternet'e bağlanmak yerine crontab ile bu işlemi otomatikleştirmek mümkün olur.
Bir crontab dosyasında toplam 6 alan bulunur. Bunlardan ilk beşi komutun ne zaman işleneceğini gösterirken son kısımda bu saatler içinde çalıştırılacak olan komutu gösterir. Zamanı belirten sütunlardan ilki dakikayı (0 ile 59 arası), ikincisi saati (0 ile 23 arası), üçüncüsü günü (1-31 arası), dördüncüsü ayı (1-12 arası), son kısım ise haftanın gününü (0 pazarı göstermek üzere 0-6 arası) verir. Yine crontab'ın güzel özelliklerinden birisi de bu alanların her birisinde zaman aralıklarını yazmaya izin vermesidir. Mesela haftanın üçüncü ve beşinci günleri arası, saat 4 ve 9 arası gibi. Eğer bir zaman alanına * girilirse, bunun anlamı "her zaman" olur. Örneğin saat yerine * konulması "her saat", ay yerine * konulması "her ay" anlamına gelecektir.
Önce aşağıda yeralan küçük bir crontab dosyası incelenecek, ardından crontab işlemine nasıl başlanılacağı kısaca anlatılacaktır.
40 06 * * * updatedb
Yukarıdaki örnekte birinci ve ikinci sayılar 06:40 saatini gösteriyor. Diğer zaman kısımları * ile doldurulmuş olduklarından her gün 06:40'ta updatedb isimli program çalışacaktır.
Komut yerine kullanılacak olan program ismi parametre alabilir. Bu örnekteki crontab dosyası pazartesi günleri saat 1'de, /tmp dizinindeki üç günden daha eski dosyaları siler.
0 1 * * mon find /tmp -atime 3 -exec rm -f {} \;
Bu örnekte kullanılan virgül, her ayın 9, 19 ve 29'unu gösterir. Aynı alanda birden fazla sayı kullanacaksanız arada boşluk bırakmamaya dikkat edin.
0 1 9,19,29 * * find /tmp -atime 3 -exec rm -rf {} \;
Ay isimlerinde ocak, şubat, mart, nisan, mayıs, haziran, temmuz, ağustos, eylül, ekim, kasım, aralık için sırasıyla january, february, march, april, may, june, july, august, september, october, november, december kullanabilirsiniz. Benzer şekilde pazar, pazartesi, salı, çarşamba, perşembe, cuma, cumartesi ve pazar yerine sunday, monday, tuesday, wednesday, thursday, friday ve saturday kullanın. Aşağıdaki crontab girdisi yardımıyla iki ayda bir çalıştırılan komutla önce teyp başa alınıyor, ardından /home dizini bu teybe yedekleniyor :
0 2 1 */2 * mt -f /dev/rft0 rewind; tar -cf /dev/rft0 /home
*/2 ile belirtilen zaman dilimini ikiye bölebilirsiniz. 2 yerine uygun herhangi bir tamsayı yazılabilir.
Bu girdileri bir crontab dosyasına nasıl yazacağız? Bunun için root kullanıcısı olarak girin ve aşağıdaki satırları yazın :
# crontab -e
Ekrana bilgisayar ilk kurulduğu anda ön tanımlı olarak girilen crontab satırları gelecektir. Buraya yukarıda belirtilen yapıda istediğiniz kadar crontab girdisi yapabilirsiniz. Eğer daha önceden VISUAL çevresel değişkenini uygun bir editöre ayarlamamışsanız, vi altında çalışmanız gerekecektir. Başka bir editörle çalışabilmek için bu değişkeni, editörün patikasını gösterecek şekilde değiştirin. İleride de kısaca bahsedilecek olan tin (haber grubu okuyucu yazılımı) de VISUAL değişkenine göre metin editörünün patikasını ayarlayacaktır.
# export VISUAL=/usr/bin/pico
Crontab dosyasının normal olarak işletilmesinden crond sorumludur. Sistem açılırken /etc/rc.d dizini içindeki dosyalardan bir tanesi crond programını çalıştırır ve bu andan itibaren crontab -e komutuyla yarattığınız dosyadaki emirler zamanı geldikçe yerine getirilir
